Palazzo Massimo alle Terme
Achter een sobere 19e-eeuwse gevel vlak bij station Termini schuilt een van de grootste collecties klassieke kunst ter wereld, een hoofdvestiging van het Museo Nazionale Romano. De meeste bezoekers haasten zich er straal voorbij richting Colosseum, en juist daarom zijn de zalen hier zo rustig. De begane grond en de eerste verdieping herbergen sculptuur zonder weerga: de bronzen "Rustende Vuistvechter", een hellenistisch meesterwerk van rond 100 v.Chr. dat een uitgeputte kampvechter toont met in koper ingelegde wonden en een gebroken neus, het gezicht volledig ontdaan van heldendom; de marmeren "Discuswerper"; en de serene slapende Hermafrodiet. Maar het echte wonder staat op de bovenste verdieping — hele beschilderde kamers, losgemaakt uit Romeinse villa's, vooral de tuinfresco's uit de Villa van Livia, de echtgenote van Augustus: een complete wand van bloeiende bomen, vogels en vruchten die je omhult in een tuin van 2.000 jaar oud, in eeuwige lente. Het museum bewaart ook de Fasti, fragmenten van Romes officiële kalenders en magistratenlijsten.
Santa Maria degli Angeli
Dit is een kerk die in een ruïne is gebouwd. Haar weidse interieur is het bewaarde frigidarium — de koudwaterzaal — van de Thermen van Diocletianus, het grootste badcomplex dat het antieke Rome ooit optrok, rond 306 n.Chr. voltooid. In 1561 gaf paus Pius IV de bejaarde Michelangelo de opdracht de kolossale gewelfruimte om te bouwen tot basiliek, ter ere van de christelijke slaven die bij de bouw van de thermen zouden zijn omgekomen. Michelangelo's genie school in de terughoudendheid: hij liet de torenhoge monolithische zuilen van rood graniet en de rijzige kruisgewelven vrijwel zoals de Romeinen ze hadden gebouwd, zodat de kerk de ware schaal van de keizerlijke architectuur beter bewaart dan welke reconstructie ook. In de vloer loopt de Clementijnse meridiaanlijn, een lange bronzen strook uit 1702, zo gelegd dat een middagzonnestraal, vallend door een gaatje hoog in de muur, met astronomische precisie de datum kan aanwijzen — de grote overdekte zonnewijzer van Rome.
The Aurelian Walls
Driehonderd jaar lang had Rome geen muren nodig — de grenzen van het rijk waren zijn verdediging. Die zekerheid eindigde in de jaren 270, toen barbaarse invallen Italië bereikten en keizer Aurelianus in een koortsachtig decennium een 19 kilometer lange bakstenen muurgordel om de stad legde, waarbij hij zelfs huizen, graven en aquaducten rechtstreeks in de nieuwe wallen opnam om tijd te winnen. Het resultaat is de best bewaarde antieke stadsmuur ter wereld: zo'n 13 van de oorspronkelijke 19 kilometer staan er nog, bezaaid met torens en doorbroken door monumentale poorten. Zij bleven Rome verdedigen tot 1870, toen Italiaanse troepen ze bij Porta Pia doorbraken om de stad aan de paus te ontrukken. Bij het Museo delle Mura, in de Porta San Sebastiano, kun je een stuk van de weergang aflopen, met het uitzicht van een soldaat over de Via Appia.
Terme di Diocleziano
De grootste thermen die Rome ooit bouwde, rond 306 n.Chr. voltooid, konden zo'n 3.000 baders tegelijk ontvangen in een complex dat zich uitstrekte over wat nu een hele wijk bij Termini is. De gigantische zalen vormden een stad van ledigheid — warme en koude bassins, sportzalen, bibliotheken en tuinen — en hun schaal bepaalt nog altijd de vorm van de straten en pleinen die eroverheen zijn gelegd, van de kromming van Piazza della Repubblica tot de kerk die uit hun hart is gehouwen. Vandaag bestaat een groot deel voort als afdeling van het Museo Nazionale Romano, met weidse gewelfzalen, een serene kloostergang die aan Michelangelo wordt toegeschreven, en een epigrafische verzameling die zich laat lezen als het dagboek van het antieke Rome. Het is een van de rustigste museumbezoeken van de stad en de makkelijkste manier om de kolossale ambitie van de keizerlijke openbare werken te vatten.
Piazza della Repubblica
Dit grote halfronde zuilenplein, na de eenwording van Italië aangelegd, is een van de meest scenische pleinen van Rome juist omdat het de contour van een antieke ruïne volgt: de brede kromming loopt langs de grote exedra van de Thermen van Diocletianus, en daarom noemen oudere Romeinen het nog altijd Piazza Esedra. De tweelingzuilengalerijen, in de jaren 1880 en '90 gebouwd, omlijsten het levendige kruispunt van verscheidene brede lanen. In het midden ruist de Najadenfontein, waarvan de vier bronzen nimfen, uitgestrekt op zeewezens, bij de onthulling in 1901 een klein schandaal veroorzaakten omdat men ze veel te zinnelijk vond. Achter de fontein verbergt de sobere bakstenen flank van Santa Maria degli Angeli de kerk van Michelangelo binnen de thermen. Kom 's avonds, wanneer fontein en zuilengalerijen verlicht zijn en het plein op zijn operatische hoogtepunt is.
Fontana del Mosè e Santa Maria della Vittoria
Twee zeer verschillende meesterwerken staan tegenover elkaar aan het Largo Santa Susanna. De Fontana dell'Acqua Felice, de "Mozesfontein", werd in 1587 gebouwd ter ere van het aquaduct dat paus Sixtus V liet herstellen; het centrale beeld van Mozes die water uit de rots slaat is zo houterig van verhouding dat zijn beeldhouwer, zegt de legende, van schaamte stierf om de spot die het uitlokte. Ertegenover verbergt de bescheiden kerk Santa Maria della Vittoria een van de allerhoogste werken van de barok: Bernini's Extase van de heilige Teresa, waarin de verrukte heilige door de gouden pijl van een engel wordt doorboord te midden van een cascade van stenen draperieën en gouden licht, gadegeslagen door gebeeldhouwde leden van de familie Cornaro die uit loges aan weerszijden leunen. Neem een munt mee voor de verlichting; het marmer lijkt op te lossen.
Porta Pia
De Porta Pia, Michelangelo's laatste architectuurontwerp, in 1561 begonnen voor paus Pius IV, verving een antieke poort in de Aureliaanse Muren door een geestige, onconventionele gevel — de tachtigjarige meester nog altijd bezig de regels van het klassieke decorum te breken die hij zijn leven lang had beheerst. Hij leefde niet lang genoeg om haar voltooid te zien. Drie eeuwen later gaf de poort haar naam aan een beslissend moment in de Italiaanse geschiedenis. Op 20 september 1870 sloegen de troepen van het nieuwe koninkrijk Italië vlak ernaast een bres in de muur — de Breccia di Porta Pia — en trokken Rome binnen, waarmee een einde kwam aan ruim duizend jaar pauselijk bestuur en de stad de hoofdstad van het verenigde Italië werd. Een zuil en enkele gedenkstenen markeren de plek, en een klein Bersaglieri-museum vertelt het verhaal.
